معنی و ریشه واژه روز

روچ یا روز

آمدم سراغ ستون سفرگاه واژها. توی این کانال ستونی به این نام هست، که کارش موشکافی واژه‌ها است. این ستون سیر تحول تاریخی واژه‌ها، هم از لحاظ معنایی و هم از لحاظ تلفظ را بررسی می‌کند.
این بار معنی و ریشه واژه روز را انتخاب کردم.

قدیمی‌ترین ریشه معنایی‌اش درخشیدن و روشن بودن است. در ریشه هندو اروپایی یعنی قبل از 3تا 4 هزار سال قبل از میلاد، روز،Lewk تلفظ میشده.
تلفظ لایت در انگلیسی هم در همین واژه ریشه دارد. کمی زمان را که جلو بیاوریم این واژه در نیای هندوارانی رَئوچَس تلفظ میشده.
و در نیای ایرانی یعنی دو هزارسال قبل از میلادráwčah را می‌توان صورت بازسازی شده‌ در نظر گرفت که تلفظ آن به رئوچَه نزدیک است. دوران اوستایی و فارسی باستان به راوچَه تغییر تلفظ داشته است.

این تلفظ تا زمان فارسی میانه که تقریبا همزمان با اشکانیان و ساسانیان باشد به روچ یا روزتغییر کرده است.

در زمان فارسی نو این واژه بدون تغییر مانده و همان «روز» تلفظ می‌شود.
البته از همان زمان فارسی میانه به بعد همان کلمه روچ در گویش‌های مختلف تلفظ‌های متفاوت پیدا می‌کند: مثلا در گویش‌هاییمتل تاتی روچ به روو و در کُردی به روژتغییر تلفظ داده است.

از این نکته که واژه «روز» پایه ساخت کلمات بی‌شماری در زبان فارسی است، نباید غافل شد؛ مثل امروز، دیروز، روزگار، روزانه، روزمره ، نوروز و…
فکر کنم از زمانی که این ستون را برپا کرده‌ام این اولین واژه است که از نظر تلفظی این همه تغییرات داشته ولی هسته معنایی آن تقریبا ثابت مانده است.
هرچند از این به بعد نمی‌توانم توی نوشته‌هایم به جای روز بگویم روچ، اما با علم به تحولاتش، به کارش می‌برم. قطعا نگاهم به این واژه آشناتر از قبل خواهد بود.

هانیه آصفی✔️
۲۹شهریور ۱۴۰۵